انحراف چشم یا استرابیسم وضعیتی است که در آن چشمها در یک راستا قرار نمیگیرند و یکی از چشمها در جهتی متفاوت با دیگری حرکت میکند. در شرایط طبیعی، شش عضلهای که حرکت چشم را کنترل میکنند با هماهنگی کامل کار میکنند و هر دو چشم در یک جهت نگاه میکنند. افرادی که به انحراف چشم مبتلا هستند، در کنترل حرکات چشم مشکل دارند و نمیتوانند تراز طبیعی چشمها را حفظ کنند.
دلایل بروز استرابیسم (انحراف چشم)
استرابیسم یا انحراف چشم میتواند دلایل متعددی داشته باشد که شامل موارد زیر میشود:
- عدم توازن عضلات چشم : عدم هماهنگی عضلات کنترل کننده حرکت چشمها.
- آسیب مغزی یا آسیب به سر : ضربه یا ترومای مغزی میتواند عملکرد چشمها را تحت تأثیر قرار دهد.
- عوامل ارثی: سابقه خانوادگی انحراف چشم.
- تومور چشم یا مغز : ضایعاتی که عملکرد عضلات یا اعصاب چشم را مختل میکنند.
- آسیب زایمانی : فشار یا آسیب هنگام تولد.
- سکته مغزی : اختلال در کنترل حرکات چشم.
- دیابت و فشار خون بالا : مشکلات عروقی که میتواند عصب های چشم را تحت تأثیر قرار دهد.
- بیماری تیروئید : به ویژه تیروئید چشمی که باعث اختلال در حرکت چشمها میشود.
- نشانگان داون : اختلالات ژنتیکی که با استرابیسم همراه است.
- آسیب مغزی جنین: مشکلات رشد عصبی در دوران بارداری.
- اماس (MS) : اختلالات عصبی که میتواند بر کنترل عضلات چشم تأثیر بگذارد.
- عوارض جراحی چشم : آسیب های ناشی از عمل های چشم که موجب اختلال در تراز چشم میشوند.
علائم انحراف چشم (استرابیسم)
انحراف چشم یا استرابیسم میتواند با علائم مختلفی همراه باشد که شامل موارد زیر میشود:
- خستگی زیاد چشمها: احساس سنگینی یا خستگی هنگام فعالیت های دیداری.
- سردرد هنگام فعالیت چشمها : بخصوص هنگام مطالعه یا نگاه کردن به صفحه نمایش.
- دوبینی : مشاهده یک جسم به صورت دو تصویر جدا.
- تاری دید :کاهش وضوح و شفافیت بینایی.
- مشکل در خواندن : دشواری در دنبال کردن خطوط متن یا تمرکز هنگام مطالعه.
- عدم تشخیص عمق در بینایی : مشکل در تخمین فاصله اجسام و عمق محیط.
- حساسیت به نور : ناراحتی یا درد در مواجهه با نور شدید.
تشخیص انحراف چشم چگونه انجام میشود؟
افرادی که بالای چهار ماه سن دارند و به نظر میرسد به استرابیسم مبتلا هستند، باید توسط چشم پزشک اطفال معاینه شوند. در این معاینه، پزشک زمان بیشتری را صرف بررسی نحوه تمرکز و حرکت چشم ها میکند. روش های تشخیص انحراف چشم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- سابقه پزشکی بیمار:بررسی علائم، سابقه خانوادگی، مشکلات کلی سلامت، داروهای مصرفی و سایر عوامل احتمالی مرتبط با انحراف چشم.
- معاینه بینایی:در کودکان بزرگتر، خواندن حروف از روی نمودار بینایی مورد بررسی قرار میگیرد، در حالی که در کودکان خردسال، رفتار بصری و نحوه تمرکز آنها بر اشیاء دو خط مطالعه میشود.
- بررسی انکسار چشم: استفاده از لنزهای اصلاحی برای اندازهگیری نحوه تمرکز نور در چشم. این کار حتی در کودکان کوچک انجام میشود و نیازی به بازخورد شفاهی نیست.
- تست های همترازی و تمرکز: برای بررسی هماهنگی بین دو چشم و نحوه کارکرد عضلات چشم.
- معاینه پس از اتساع مردمکها: پهن شدن مردمک ها به پزشک کمک میکند تا سلامت ساختارهای داخلی چشم را بررسی کند. این روشها به پزشک کمک میکند تا نوع و شدت استرابیسم را تعیین کرده و بهترین روش درمان را پیشنهاد دهد.
انواع رایج استرابیسم (انحراف چشم)
استرابیسم انواع مختلفی دارد که در ادامه دو نوع رایج آن بررسی شده است:
۱. ازئوتروپی تطبیقی (Esotropia)
این نوع اغلب در کودکانی رخ میدهد که بینایی تصحیح نشده دارند یا سابقه خانوادگی انحراف چشم وجود دارد. در این حالت، تلاش چشمها برای تمرکز روی اجسام باعث چرخش چشمها به داخل میشود.
علائم ازئوتروپی تطبیقی شامل:
- دوبینی
- بستن یا پوشاندن یک چشم هنگام نگاه به اجسام نزدیک
- کج کردن یا چرخاندن سر
این نوع استرابیسم معمولاً در چند سال اول زندگی آغاز میشود. درمان آن میتواند شامل استفاده از عینک، وصله چشم یا جراحی عضلات چشم باشد.
۲. اگزوتروپی متناوب (Exotropia)
در این نوع، یک چشم روی هدف ثابت میشود در حالی که چشم دیگر به طرف دیگر نگاه میکند.
علائم اگزوتروپی متناوب شامل:
- دوبینی
- سردرد
- مشکل در خواندن
- خستگی چشم
- بستن یک چشم هنگام مشاهده اجسام دور یا در نور شدید
برخی بیماران ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند و تنها تفاوت موقعیت چشم ها قابل مشاهده باشد. اگزوتروپی متناوب میتواند در هر سنی رخ دهد و درمان آن شامل عینک، بستن یک چشم با چشمبند، تمرینات خانگی و یا جراحی عضلات چشم است.
زمان ایجاد انحراف چشم
در سن ۳ تا ۴ ماهگی، چشمان نوزاد باید قادر باشند روی اجسام کوچک تمرکز کرده و هر دو چشم در یک راستا قرار داشته باشند. تا سن ۶ ماهگی، نوزاد باید بتواند روی اشیاء نزدیک و دور نیز تمرکز کند.
اغلب انحراف چشم (استرابیسم) در نوزادان و کودکان خردسال ظاهر میشود و معمولاً در حدود ۳ سالگی تشخیص داده میشود. با این حال، کودکان بزرگتر و حتی بزرگسالان نیز ممکن است به استرابیسم مبتلا شوند. بروز ناگهانی استرابیسم، به ویژه همراه با دوبینی، در کودکان بزرگتر یا بزرگسالان میتواند نشان دهنده یک اختلال عصبی جدی باشد و در چنین مواردی باید فوری با پزشک تماس گرفت.
همچنین وضعیتی به نام شبه استرابیسم (استرابیسم کاذب) وجود دارد که ممکن است باعث شود چشم های نوزاد به نظر انحرافدار برسند، در حالی که در واقع هر دو چشم به یک نقطه نگاه میکنند. این وضعیت معمولاً ناشی از پوست اضافی گوشه داخلی چشم یا پل بینی صاف است. با رشد صورت کودک و افزایش سن، این ظاهر ناپدید شده و چشم ها دیگر انحراف دار به نظر نمیرسند.
درمان انحراف چشم در بزرگسالان
انحراف چشم (استرابیسم) در بزرگسالان در هر سنی که ظاهر شود باید سریع درمان شود. این مشکل میتواند ناشی از عیوب انکساری چشم، دوربینی شدید، ضربه یا تومورهای مغزی باشد و معمولاً با دوبینی و ناراحتی بینایی همراه است. انتخاب روش درمان بستگی به شدت، نوع و علت استرابیسم دارد و معمولاً ترکیبی از این روش ها برای بهترین نتیجه استفاده میشود. درمان استرابیسم در بزرگسالان زیر نظر فوق تخصص چشم پزشکی شامل روش های متنوع زیر است:
- قطره ها و پماد های چشمی
- بستن چشم قویتر برای اصلاح تنبلی چشم
- ورزش های چشمی
- تجویز عینک دو کانونی
- تجویز عینک حاوی منشور
- تزریق دیسپورت یا بوتاکس
- عمل جراحی روی عضلات خارج کره چشم
درمان انحراف چشم در کودکان
انحراف چشم (استرابیسم) ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشد یا در دوران کودکی ظاهر شود. این مشکل در کودکان شایع است و تقریباً ۴ درصد از کودکان به آن مبتلا هستند. اگر انحراف چشم در کودکان به موقع اصلاح نشود، ممکن است باعث تنبلی چشم و از دست رفتن دائمی دید سهبعدی شود. علاوه بر مشکلات بینایی، این وضعیت میتواند مشکلات اجتماعی و تحصیلی برای کودک ایجاد کند.
برای درمان، معمولاً چشم سالم کودک در ساعاتی از روز بسته میشود تا چشم دچار مشکل، تحریک و تقویت شود و از تنبلی دائم جلوگیری شود. مشاوره و درمان توسط متخصص انحراف چشم کودکان اهمیت بالایی دارد تا این عیب به موقع اصلاح شده و رشد بینایی کودک به بهترین شکل ممکن حفظ شود.
۴ نوع ضعیفی چشم شامل نزدیک بینی، دوربینی، آستیگمات و پیرچشمی
جمع بندی نهایی استرابیسم یا انحراف چشم
انحراف چشم یا استرابیسم وضعیتی است که در آن چشمها در یک راستا قرار نمیگیرند و میتواند از بدو تولد، دوران کودکی یا حتی بزرگسالی ظاهر شود. این مشکل ممکن است ناشی از عدم توازن عضلات چشم، عوامل ژنتیکی، خشکی چشم آسیب های مغزی یا بیماریهای سیستمیک باشد و علائمی مانند دوبینی، تاری دید، خستگی چشم و مشکل در تشخیص عمق ایجاد کند. انواع رایج استرابیسم شامل ازئوتروپی تطبیقی، اگزوتروپی متناوب و ازتروپی نوزادی است.
تشخیص توسط چشم پزشک و با معاینه بینایی، تست های همترازی و بررسی انکسار انجام میشود. درمان بسته به سن و شدت مشکل شامل بستن چشم سالم، عینک، ورزش های چشمی، تزریق بوتاکس یا جراحی عضلات چشم است. درمان به موقع اهمیت بالایی دارد تا دید سه بعدی و هماهنگی چشمها حفظ شود و مشکلات بینایی و اجتماعی کاهش یابد.